Kiến trúc đình nhà sàn độc đáo xứ Kinh Bắc

Biểu tượng của người dâu hiền vợ thảo Đình Đình Bảng thờ ba vị thành hoàng: Cao Sơn đại vương (thần núi), Thủy bá hoàng thượng (thần Nước) và Bách lệ bệ hạ (thần đất). Tuy nhiên, với đình Đình Bảng, bên cạnh những ý nghĩa truyền thống, người dân khắp vùng còn nhắc mãi và tôn thờ như một biểu trưng của người dâu hiền vợ thảo. Đó là hình ảnh bà Nguyễn Thị Nguyên, vợ quan trấn giữ Nguyễn Thạc Lượng. Người dân nơi đây rất kiêu hãnh cho rằng Đình Bảng là vùng đất của những người con dâu phụ trách. Trong lịch sử đã từng xuất hiện Nguyên Phi Ỷ Lan từng hai lần nhiếp chính với những đóng góp to lớn cho triều đại nhà Lý phồn thịnh. Đến thời Lê Sơ xuất hiện bà Nguyễn Thị Nguyên, người có công mang gỗ lim từ Thanh Hóa ra làm đẹp cho quê chồng. Ngày nay, người dân Đình Bảng kiêu hãnh coi nhà văn Nguyệt Tú là một hình mẫu lý tưởng nối tiếp truyền thống dâu hiền vợ thảo, người có công chăm lo gia đình, là hậu phương kiên cố cho chồng có được một danh vị đáng nể là nguyên chủ toạ Quốc hội Việt Nam, ông Lê Quang Đạo. Tương truyền, Nguyễn Thạc Lượng thuở nhỏ học rộng tài cao sáng ý hơn người. Lớn lên, với kiên tâm giúp nước giúp dân, dẹp trừ bạo loạn, ông đã tự nhiều lời mời gọi xa hoa với công việc thư nhàn chốn kinh kỳ để xung phong làm chức quan trấn thủ (tương đương với lính biên phòng ngày nay - PV), chuyên đi trấn thủ tại các vùng biên ải. Nhận nhiệm vụ tại xứ Thanh, ông không cai quản rời quê hương đến Thanh Hóa, bảo vệ miền biên thùy và định cư luôn ở đó. Ông đã gặp và đem lòng thương mến cô gái Nguyễn Thị Nguyên. Hai người đã nên vợ nên chồng và có một đời sống hạnh phúc. Đến khi hết tuổi cống hiến, ông Lượng về quê hương Đình Bảng cùng người vợ đảm nhận tháo vát hết dạ thương yêu chồng con. Để tỏ lòng yêu chồng, cảm ơn miền quê đã sinh ra đức lang quân sạch của mình, bà Nguyên đã không quản bí mật giấu chồng, về tận quê hương Thanh Hóa tìm những cây gỗ lim to đẹp nhất với ý tưởng xây dựng đình làng. Hành động này của bà trở thành một biểu tượng nhẵn của người dâu hiền vợ thảo xứ Kinh Bắc nói chung và quê hương Đình Bảng nói riêng. Cũng chính bởi điều này mà đình Đình Bảng trở nên tượng trưng về người phụ nữ đảm đương tháo vát, hết lòng thương yêu và tôn thờ chồng. Trước khi chủ xướng việc xây dựng đình làng, bà Nguyên đã cùng chồng tạo nên một kiến trúc nhà độc đáo. Ngôi nhà ấy hiện tại do ông Nguyễn Thạc Sủng, là hậu duệ dòng họ Nguyễn Thạc ở Đình Bảng coi và giữ giàng. Người ta gọi đó là một đình Đình Bảng thu nhỏ bởi những nét tương đồng hiếm có của hai kiến trúc này. Ngôi nhà đã được tổ chức UNESCO châu Á- thăng bình Dương chọn là di tích cần được bảo vệ. Sau khi xây dựng xong nhà của mình, hai vợ chồng quan Thạc Lượng đã cùng nhau thảo luận với dân làng và tuyển các thợ giỏi để xây dựng đình làng. Gỗ hồ hết do bà Nguyên chuyển từ Thanh Hóa quê mình ra, là gỗ lim chuẩn, được chọn lọc khá kỹ về chất lượng. Bà Nguyên không quản lí đường xá bóng gió vất vả để mang về một điều gì đó thật là có ý nghĩa, đóng góp vào sự phát triển của quê hương người chồng mà bà rất mực tôn thờ và kính yêu. Hàng nghìn họa tiết trong ngôi đình không cái nào giống nhau. Ngôi đình của những điều đặc biệt Một nét lạ trong kiến trúc đình Đình Bảng đó là thiết kế đình nhà sàn. Đình được xây dựng cao hơn mặt đất chừng một mét với những rường cột chống bằng gỗ lim to, chắc và nhuộm màu trầm tích của thời kì gần 300 năm có lẻ. Những chiếc trụ cột to, đường kính bằng tay hai người ôm mới hết khiến ai đến đây cũng phải trầm trồ thán phục khi biết tuốt tuột số gỗ ấy được bà Nguyên, vợ quan Thạc Lượng cho người vận chuyển từ Thanh Hóa ra. Người ta đặt nhiều giả thuyết về cách vận tải của bà, và lúc khó lý giải nhất thì ai cũng tặc lưỡi cho rằng đó là vì ái tình bà dành cho người chồng của mình quá lớn. Nên chi, dù điều kiện đường xá xa xăm và công cụ chuyển vận khó khăn đến mấy bà vẫn kiên tâm làm cho bằng được. Được xây dựng trên thế đất tụ thủy tang phong, tức là nằm trên lưng của một con nhện đồ sộ, đình Đình Bảng được coi là kiến trúc tuyệt hảo trong số những kiến trúc cổ của Việt Nam. Nhiều dấu hỏi đươc đặt ra cho các thế hệ đời sau đàm luận và bái phục. Người ta không hiểu lý do vì sao, hàng trăm người thợ được huy động chạm khắc và đục đẽo cột kèo nhưng không có một sơ sót nào. Khi khớp các cột với nhau, mọi thứ đều chặt một cách hoàn hảo đến không ngờ. Mọi nét trổ đều được làm thủ công bằng tay, với con mắt nghệ thuật tài tình của những người con thường ngày trên quê hương Đình Bảng. Đình cũng được xây dựng lâu nhất trong lịch sử xây dựng đình, kéo dài 36 năm, từ 1700 - 1736 mới hoàn thành. Cho đến hiện thời, gần 300 năm đã trôi qua, nhưng vào những dịp việc làng, hàng nghìn người ngồi lên sàn đình cùng một lúc mà ngôi đình vẫn rất kiên cố. Kiến trúc nhà sàn thân thiện, lấp ló dưới mái đình cong vút cổ kính khiến ngôi đình trở nên quyến rũ hơn trong mắt của khách thập phương. Tòa Bái Đường (Đại Đình) là công trình quan yếu nhất của đình với thiết kế hình chữ nhật dài 20m, rộng 14m chia làm bảy gian, hai chái nằm trên nền cao bó đá xanh có hai bậc cấp. Mái đình tỏa rộng, chiếm đến 2/3 chiều cao tổng thể của đình tạo sự kỳ bí và bề thế. Đây cũng là một nét hiếm gặp ở những ngôi đình khác. Khi bước chân qua cửa tam quan, mọi tinh hoa của nghệ thuật chạm khắc của thế kỷ XVIII khiến người ta phải buông những câu trầm trồ khâm phục. Sự cuốn hút trước tiên với du khách là bức cửa Võng lớn ở cung giữa thuộc gian bên ngoài. Bức Võng mở ngang một gian, kéo dài từ Thượng lương xuống Hạ xà. Bức cửa Võng được chạm lộng phối hợp với chạm nổi tinh xảo trên cả 7 lớp, 9 ô với các đề tài tứ linh, tứ quý. Mỗi bức chạm khắc ở đình là một tác phẩm không lặp lại tạo nên sức quyến rũ kỳ lạ. Người đến đình không chỉ có lòng tâm linh mà còn bị mê man bởi những đường nét kiến trúc và chạm khắc tinh xảo như thế. Bức bát mã quần phi được miêu tả hết sức sống động giúp người xem thấy được sự hào phóng và nét thanh bình của mảnh đất này qua hình ảnh và phong độ của từng chú ngựa, không con nào giống con nào. Bức lưỡng nghệ (một con đực, một con cái) phục chầu mỗi con một vẻ, rất sinh động. Bên cạnh đó còn những bức chạm rồng tuyệt xảo như: Long vân đại hội, Ngũ long tranh châu, Lục long ngự thiên. Ông Đặng Đình Luân, trưởng ban quản lý di tích đình Đình Bảng cho biết: "Vào thời khắc những năm 2000 khi Nhà nước về khảo sát để trùng tu xây dựng đình mới phát lộ ra nhiều điều đặc biệt. Hàng nghìn chi tiết được chạm khắc trong đình không có một chi tiết nào trùng lặp. 28 bộ long và hàng chục bộ ly, quy, phượng, không một bộ nào giống nhau về hình thể cũng như kích cỡ. Đó đều là những đường chạm trổ khôn cùng tinh xảo. Kể cả những vảy trên thân rồng cũng được người thợ tỉ mẩn luồn lách đục khoét sao cho không một cái nào giống nguyên cái nào. Sắc thái và hình hài mỗi con long, ly, quy, phượng cũng rất khác nhau, không có sự lặp lại hay trùng hợp. Ông Luân san sẻ: "Trong tổng số 84 cột đình, người ta đo được không một chiếc cột nào có chu vi bằng chiếc cột nào. Mỗi cột mang một con số khác nhau. Điều này nếu chỉ nhìn bằng mắt thì khó phát hiện. Nhưng điều mà người ta quan tâm và thầm cảm phục là dù rằng kích cỡ các cột không giống nhau nhưng kiến trúc đình tổng thể không hề bị khập khiễng”. Biểu tượng của chiến thắng Khi thực dân Pháp xâm lăng, chúng đã chiếm đóng cả vùng Đình Bảng và âm mưu phá đình. Chúng dùng thủ đoạn, buộc xích sắt vào chân cột đình, dùng xe kéo đổ đình nhưng không thành. Sau đó chúng lại âm mưu dùng bộc phá để phá bỏ. Tuy nhiên, rất may là đội thiếu niên du kích Đình Bảng kết hợp với lực lượng quân và dân khi dò xét phát hiện đã kịp thời ngắt được dây khiến bộc phá không nổ. Sau nhiều dã tâm của kẻ thù muốn phá hoại không thành, ngôi đình đã trở thành biểu trưng chiến thắng quân thù xâm lược của mảnh đất Đình Bảng anh hùng. Dương Thu