Hành trình trở lại với người thân sau 45 năm của bức "Chân dung người lính"

45 năm "xiêu bạt" ở trời Tây Tôi tìm đến nhà Thiếu tướng, PGS, TS Ngô Huy Biên sau một ngày (30/7) đại diện dự án "Những linh hồn phiêu dạt" do các cựu chiến binh Australia, New Zealand trao trả bức ảnh "Chân dung người lính" cho gia đình ông. Vẫn còn nguyên cảm giác bồi hồi, ông cho biết rất bất thần khi nhận bức ảnh người em trai út đã hy sinh cách đây 45 năm. Mạng của bức ảnh thật đặc biệt. Theo thông báo từ dự án "Những vong hồn phiêu dạt", ngày 12/8/1968, các binh sỹ người New Zealand thuộc Trung đội 3, Đại đội W, Tiểu đoàn 4RAR/NZ (ANZAC) đang bảo vệ chiến dịch phá dỡ địa hình vùng ven lộ giữa núi Định và núi Tóc Tiên. Trung đội 3 đang mai phục tại tọa độ YS330673. Vị trí mai phục gần một con sông nhỏ ở phía Tây núi Định. Lúc gần 15h, hai chiến sỹ Quân giải phóng Việt Nam rơi vào điểm mai phục. Một chiến sỹ bị bắn gục. Chiến sỹ còn lại nắm mang theo thây của đồng đội nhưng trong cơn mưa đạn, buộc anh phải bỏ lại đồng đội. Có vết máu cho thấy, anh cũng bị thương. Hai khẩu súng trường SKS được tìm thấy cùng hai quả lựu đạn và phương tiện nấu bếp. Một đoạn phim âm bản người liệt sỹ mang theo được tìm thấy. Khi tráng phim, thấy bức chân dung chiến sỹ Quân giải phóng và được cho thuộc một đơn vị quân y. Một viên chức tình báo của Đại đội W (không tham gia cuộc chạm súng) đã giữ lại phim âm bản và trả lại phía New Zealand. Như vậy, sau hơn 40 năm lưu lạc và nằm trong im lặng, bức ảnh "Chân dung người lính" được "đánh thức" khi nó được giao cho dự án "Những vong linh phiêu dạt". Người trong ảnh có phải là người chiến sỹ đã chết trong trận mai phục hay không, những người sưu tập được bức ảnh này đến nay cũng chưa thể giải đáp. Khi dự án "Những vong linh phiêu lưu" thực hành một phần trao trả các kỷ vật, di vật, tài liệu mà các cựu chiến binh Australia, New Zealand tìm thấy trong chiến tranh, bức ảnh này đã được đăng tải rộng rãi. Thế nhưng suốt 2 năm qua, bức ảnh lại không có cơ may "gặp" được người quen. Và rồi, trong chuyến đến Việt Nam lần này của đại diện dự án "Những vong hồn xiêu dạt", bức ảnh trên nối được đăng tải trên các công cụ thông tin đại chúng. Ngày 28/7, một người đã nhận ra, đây là ảnh người nhà của mình. Và rồi, người trong ảnh đã được làm rõ danh tính. Đó là liệt sỹ Ngô Quý Toản, một chiến sỹ quân y. Ngày 29/9, gia đình liệt sỹ đã nhận di vật này từ các cựu chiến binh từng tham chiến tại Việt Nam. Đến đây, sự chìm nổi của bức ảnh chấm dứt cũng như những "bí ẩn" về người trong ảnh được làm rõ. Vợ chồng Thiếu tướng Biên nói chuyện về liệt sỹ Toản. Người mẹ liệt sỹ và cú sốc tinh thần Liệt sỹ Ngô Quý Toản là người con trai út trong gia đình có 10 người con (5 trai, 5 gái) quê gốc ở huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Mẹ liệt sỹ là công nhân nhà máy tơ ở Hải Phòng, bố làm xuân đường ở tỉnh Hải Dương. Năm 1936, cả gia đình chuyển lên Hà Nội. Liệt sỹ sinh năm 1940, tại phố Hai Bà Trưng, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Hiện nay, gia đình liệt sỹ vẫn còn giữ tờ giấy khai sinh bản gốc cấp năm 1940. Ngoại giả, gia đình vẫn lưu giữ giấy báo tử, danh hiệu "Chiến sỹ Ấp Bắc" cùng bức thư mà liệt sỹ gửi người chị gái. Nhắc đến việc này để thấy, thân nhân của liệt sỹ khôn cùng nâng niu, gìn giữ những kỷ vật của người em trai út trong nhà. Thiếu tướng Ngô Huy Biên cho biết, trước khi nhập ngũ đi B, liệt sỹ Toản đang là y tá ở Bệnh viện Quân đội 354. Trong gia đình có 5 anh em trai thì cả 5 đều dự quân ngũ. Khi liệt sỹ Toản đang ở chiến trận miền Nam thì ông cũng đang công tác trong quân đội và vẫn thẳng tuột nắm tin cậy của nhau. Trong lá thư liệt sỹ Toản gửi người chị gái có đoạn: "Từ ngày em khởi hành vào Nam tới nay, giờ đây em mới viết cho chị lá thư này, chắc chị nhắc tới em luôn nhỉ, nhất là từ ngày thầy mẹ nhận được lá thư em gửi ra. Em cũng nhận được lá thư của thầy mẹ gửi cho em nhân ngày 23/2/1966. Em rất hào hứng vì 2 năm mới nhận được thư của gia đình. Từ ngày vào Nam đến nay, em chỉ qua một cơn sốt rét... Em khỏe, luôn công tác phục vụ ở trong đơn vị. Giờ, lại càng khẩn trương và liên tiếp hơn, vớ cho chiến thắng giặc Mỹ xâm lăng...". Nhắc đến sự hy sinh của người em trai, Thiếu tướng Ngô Huy Biên bật khóc khi tôi đề cập đến mẹ ông: "Khi nhận tin em tôi hy sinh, mẹ tôi bị sốc nặng và phát bệnh thần kinh. Suốt ngày, bà tha thẩn hỏi, "con tôi ở đâu? Tôi đi tìm nó về đây...", Ông cho biết. Liệt sỹ Toản vốn là con trai út, được bà rất mực yêu quý. Nhiều lần bà bỏ nhà đi tìm con và được gia đình tìm thấy đưa về. Thế nhưng đến lần thứ 3 thì... Giọng nghẹn ngào, ông cho biết, lần nào đi mẹ ông cũng hướng về quê Hưng Yên để tìm con. Lần thứ 3, bà đi qua cầu Chui Gia Lâm, rồi ngã gục ở đường sắt. Một chị bán hàng thấy vậy đã đến hỏi thăm, cho đồ ăn nhưng bà bảo, bà không phải người hành khất, cứ để bà nằm đây. Thế rồi, người ta phát hiện bà mất... Người dân báo cơ quan Công an tới khám nghiệm rồi táng bà gần đấy. Ông và người thân do không thấy mẹ đã đi tìm, rồi đăng báo... Ít hôm sau, gia đình nhận được tin báo, có bà cụ mất ở khu vực cầu Chui... Sau khi làm các thủ tục và xác định đấy chính là mẹ mình, gia đình đưa cụ về... Nghe câu chuyện của Thiếu tướng Biên, chúng tôi không cầm được nước mắt. Mẹ của liệt sỹ Toản đã thương con, đã nặng lòng với người con trai út như vậy đó. Trước liệt sỹ Toản, người con trai đầu của bà là Ngô Huy Côn đã hy sinh ở trận mạc Hải Kiến, Hải Phòng năm 1947. Nói về người em trai út của mình, Thiếu tướng Biên cho biết, trước khi ra mặt trận, liệt sỹ Toản cũng có người tình. Cô gái này đã ra Ga Hàng Cỏ để mang người yêu đi B... Chiến tranh đã lùi xa. Vết thương dần cũng liền sẹo. Tuy nhiên, những đau đớn, mất mát mà nó gây ra mãi còn. Xoa dịu nỗi đau chiến tranh bằng những hành động cụ thể, tình nghĩa sẽ giúp thân nhân liệt sỹ vơi đi những mất mát. Khi di vật của các liệt sỹ "trở về" với thân nhân là một việc làm đầy ý nghĩa